MedycynaMedycyna konwencjonalnaZdrowie

Otyłość – rodzaje, wskaźniki, normy oraz sposoby zapobiegania

Otyłość w Polsce staje się poważnym zagrożeniem, dlatego warto przyjrzeć się tej przypadłości. Otyłość (ang. obesity) jest przewlekłą chorobą cywilizacyjną, którą nazwano „tsunami XXI wieku”. Otyłość prowadzi do zaburzeń metabolicznych oraz chorób wielonarządowych. Przyczynia się ona do rozwoju cukrzycy, chorób naczyniowo-sercowych, nowotworów, chorób układu mięśniowo-kostnego takich jak: dna moczanowa, osteoporoza, toczeń rumieniowaty czy reumatoidalne zapalenie stawów.

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) rozmiary epidemii otyłości stanowią niezwykle poważny problem zdrowotny w krajach rozwiniętych i rozwijających się.

Czego dowiesz się w tym artykule?

1. Statystyki otyłości w Polsce
2. Definicja otyłości
3. Otyłość i jej patogeneza
4. Rodzaje otyłości
5. Wskaźniki i normy otyłości
6. Jak walczyć z otyłością? – sposoby zapobiegania
7. Które diety są najskuteczniejsze?

1. Statystyki otyłości w Polsce

Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej to już nie tylko problem Amerykanów, ale dotyka on również mieszkańców Polski. Z najnowszych badań MEDONET pt. „Narodowy test zdrowia Polaków 2020” wynika, że:

  • 29% kobiet i 46%  mężczyzn cierpi na nadwagę,
  • 21% kobiet i 28% mężczyzn na otyłość.

Okazuje się zatem, że aż 61% Polek i Polaków cierpi na nadmierną masę ciała, z tego 74% stanowią mężczyźni a 50% kobiety.

Problem nadwagi i otyłości rośnie wraz z wiekiem. W rezultacie badania wskazują, że prawidłową masę ciała utrzymuje 60% osób w wieku pomiędzy 18 a 24 rokiem życia, po czym zmniejsza się ona do 22% w wieku pow. 65 roku życia.

Aż 78% osób powyżej 65 roku życia cierpi na nadwagę lub otyłość.


2. Definicja otyłości

Czy wiesz, że Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uważa otyłość za nieprawidłowe i/lub nadmierne nagromadzenie się tkanki tłuszczowej w organizmie? Podobnie otyłość definiuje się również jako stan patologicznego nagromadzenia tkanki tłuszczowej, będącej integralną częścią organizmu.

Definicja według M. Wąsowskiego, M. Walickiej i E. Marcinkowskiej-Suchowierskiej brzmi:

Otyłość występuje, gdy ilość energii dostarczonej istotnie przewyższa jej zużycie przez organizm i charakteryzuje się zwiększeniem ilości tkanki tłuszczowej, co wpływa niekorzystnie na stan zdrowia.

M. Wąsowski, M. Walicka i E. Marcinkowska-Suchowierska, Otyłość – definicja, epidemiologia, patogeneza, Postępy Nauk Medycznych 4/2013, s. 301-306.

Podsumowując, otyłość występuje wówczas, gdy tkanka tłuszczowa jest zbyt duża i ma negatywny wpływ na zdrowie.

Źródło: Pixabay

3. Otyłość i jej patogeneza

Główną rolę w patogenezie otyłości odgrywają czynniki:
– genetyczne,
– środowiskowe,
– społeczne,
– kulturowe,
– stan hormonalny organizmu.

Otyłość a środowisko

Z pewnością zauważyłeś, że rosnąca waga to efekt złej diety i współczesnego stylu życia.  Otyłość jest złożoną chorobą, która może powstawać w wyniku ekspozycji długofalowej na czynniki środowiskowe. Dlatego powstawaniu otyłości sprzyja siedzący tryb życia, przejadanie się, ukryty cukier obecny w wielu produktach oraz brak ruchu.

Na otyłość wpływają czynniki genetyczne

Biologiczny kontekst otyłości sprowadza się do czynnika genetycznego. Dlatego w wielu badaniach udowodniono, że nadmierna masa ciała występuje rodzinnie. Okazuje się bez znaczenia, czy badania przeprowadzono na zwierzętach, czy ludziach. W związku z tym oceniono, że wpływ czynników genetycznych na rozwój otyłości wynosi 35-40%, z kolei środowiskowych od 25-48%.

Nie zidentyfikowano pojedynczego genu głównego, czy też mutacji w obrębie genów, które byłyby czynnikami sprawczymi otyłości. Wyjątkiem są zespoły uwarunkowane jednogenowe.

Otyłość zależna jest od przynajmniej 20 genów. To właśnie w badaniach na myszach wyodrębniono geny otyłości: gen ob (obese), db (diabetes), fat, A (aguti yellow) i tub (tubby).

Leptyna hormon sytości

Z badań wynika, że chociaż genetycznie otyłe myszy mają unikalne fenotypy, zarówno każdy z tych szczepów, jak i myszy z otyłością wywołaną dietą wykazują wysokie poziomy leptyny, co wskazuje na jej znaczenie w przejawianiu się otyłości.

Leptyna jest to adipokina o masie 16 kDa, zbudowana ze 146 aminokwasów. Po pierwsze jest ona hormonem wydzielanym głównie przez białą (podskórną) tkankę tłuszczową. W związku z tym wpływa na poziom LH, FSH, PRL i GH. Po drugie, co najistotniejsze leptyna jest produktem genu ob, leżącego na chromosomie 7.

W badaniach zaobserwowano, że mutacja genu ob u myszy powoduje otyłość i bezpłodność. Jednak podanie im leptyny zmniejszało przyjmowanie pokarmów i masę ciała oraz przywracało płodność. Wykazano także, że u myszy z genetycznie uwarunkowaną otyłością brak jest hormonu sytości.

Leptyna zmniejsza apetyt


Jak podaje K. Nakahara i zespół:

W ośrodkowym układzie nerwowym leptyna aktywuje anoreksogenne neurony pro-opiomelanokortyny (POMC) i hamuje neurony oreksogennego neuropeptydu Y (NPY) / białka związanego z agouti (Agrp), co powoduje zmniejszenie apetytu”.

Nakahara K., M. Bannai, K. Maruyama, Y. Suzuki, R. Okame, i N. Murakami, Characterization of a novel genetically obese mouse model demonstrating early onset hyperphagia and hyperleptinemia, https://doi.org/10.1152/ajpendo.00540.2012

Wykryto ponadto otyłość spontaniczną, która występowała u myszy nazwanych od japońskiego ornamentu “Daruma”.

Ryzyko otyłości a poziom węglowodanów w diecie

Istotny okazuje się poziom lipidów w diecie. Dlatego w patogenezie otyłości istotną rolę odgrywa zawartość węglowodanów w diecie, a szczególnie związana z nią odpowiedź na insulinę. Zauważono bowiem, że dieta bogata w węglowodany w tym, cukry rafinowane, zwiększa wydzielanie insuliny. Powoduje to lipolizę i związane z tym uwalnianie kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej. Warto jednocześnie zauważyć, że organizm magazynuje tłuszcze z pożywienia.

W przypadku gdy węglowodany zostaną zastąpione tłuszczami, skutkiem powinna być mobilizacja do spalania tłuszczu i wolnych kwasów tłuszczowych, co może stanowić ochronę przed otyłością.


4. Rodzaje otyłości

W zależności od miejsca, gdzie gromadzi się tłuszcz, wyróżnia się: otyłość brzuszną zwaną centralną oraz pośladkowo-udową, zwaną gynoidalną.

Innymi słowy, otyłość brzuszna charakteryzuje się tym, że tłuszcz gromadzący się w okolicy brzucha powoduje, że sylwetka przypomina jabłko. Z kolei otyłość pośladkowo-udowa – gruszkę.


5. Wskaźniki i normy otyłości

Otyłość według klasyfikacji WHO – BMI (kg/m2) – określono w następujących przedziałach:

  • < 18,5 Niedowaga
  • 18,5-24,9 Norma 
  • 25,0-29,9 Nadwaga
  • 30,0-34,9 Otyłość I stopnia
  • 35,0-39,9 Otyłość II stopnia
  • ≥ 40,0 Otyłość III stopnia (olbrzymia)

W mierzeniu otyłości mamy do czynienia z dwoma wskaźnikami: BMI i WHR.

Autor: Anna Górska

BMI i WHR – czym są?

Wskaźnik BMI, (ang. Body Mass Index) jest indywidualną miarą otyłości. Innymi słowy, jest to wskaźnik, który wylicza się z wagi liczonej w kilogramach podzielonej przez kwadrat wysokości człowieka (w metrach). Otyłość rozpoznaje się, kiedy poziom BMI jest większy niż 30 kg/m2, a także gdy obwód talii przekracza 80 cm u kobiet oraz 94 cm u mężczyzn.

Wskaźnik WHR (ang. Waist–Hip Ratio) jest wskaźnikiem określającym iloraz obwodu talii do obwodu bioder. Dlatego by uzyskać poprawny wynik, należy podzielić obwód talii przez obwód bioder.

Źródlo: Wikipedia

O otyłości mówi się również kiedy wskaźnik WHR u kobiet przekracza 0,8 a u mężczyzn 1,0.

Jeśli WHR wyjdzie większy niż 1 dla mężczyzn i 0,8 dla kobiet wskaźnik pokazuje otyłość androidalną tj. brzuszną (sylwetka typu jabłko). Dlatego, gdy WHR będzie mniejsze niż podane wskaźniki dla obu płci, będziemy mieć do czynienia z otyłością pośladkowo-udową, czyli otyłością gynoidalną zwaną popularnie sylwetką typu gruszka.


6. Jak walczyć z otyłością? – sposoby zapobiegania

Warto wiedzieć, że epidemia otyłości ma charakter odwracalny. W czasach postępujących zmian gospodarczych, społecznych i środowiskowych ważne jest, aby postawić na zdrowy styl życia. Dlatego tak ważna jest aktywność, zdrowa żywność, której podstawą są warzywa, owoce.

Źródło: Pixabay

Profilaktyka jest bardzo ważna w przypadku utrzymania prawidłowej masy ciała. Jeśli jednak już mamy nadwagę lub jesteśmy otyli warto pamiętać o:

  • regularnych ćwiczeniach,
  • zdrowym odżywianiu,
  • stałych pomiarach ciała i wagi,
  • wytrwałości w dążeniu do redukcji masy ciała,
  • zdrowym stylu życia.

Otyłość – zmień nawyki żywieniowe!

Najważniejszymi wytycznymi dla osób otyłych, borykających się na dodatek z cukrzycą typu 2, jest zmiana nawyków żywieniowych. W związku z tym oznacza to ograniczenie spożycia słodyczy, tłuszczów, a także picie około 2 litrów niesłodzonych płynów dziennie. Dlatego najlepsze okazują się woda i soki warzywne. Dodatkowo należy pamiętać o zmniejszeniu spożycia soli, unikaniu alkoholu i zwiększeniu spożycia chudego mięsa, ryb oraz warzyw. Także po samej kuracji nadal ważne jest utrzymywanie samokontroli i spożywanie mniejszych ilości kalorii, niż wynosi przeciętne zapotrzebowanie dla osoby szczupłej w tym samym wieku. 


7. Które diety są najskuteczniejsze?

Chyba każdy stosował jakąś dietę. Ale efekty nie zawsze są takie, jakich oczekujemy. Dlatego warto sięgnąć po naukowo sprawdzone i przebadane diety. Na przykład w badaniu DiRECT (ang. Diabetes Remission Clinical Trial), wzięło udział 322 otyłych chorych na cukrzycę typu 2 wraz z chorobą niedokrwienną serca. Badanie to polegało na stosowaniu trzech diet, mianowicie: śródziemnomorskiej, niskotłuszczowej i niskowęglowodanowej.

W rezultacie okazało się, że najskuteczniejsza na otyłość okazała się dieta śródziemnomorska i niskowęglowodanowa w zakresie redukcji masy ciała. Dodatkowo walorem diety śródziemnomorskiej było zmniejszenie wartości glikemii na czczo, insulinoodporności i peptydu C.

Nie należy zapominać o systematycznym ruchu.

Warto zacząć post Dąbrowskiej, który opiera się głównie na warzywach i małej ilości owoców.

Źródło: Pixabay

Bibliografia:

  1. Czupryniak L, Klupa T: Leczenie chorych na cukrzycę dietą. [W:] Cukrzyca, Tom I. Via Medica, Gdańsk 2016: 308-310.
  2. Nakahara K., M. Bannai, K. Maruyama, Y. Suzuki, R. Okame, i N. Murakami, Characterization of a novel genetically obese mouse model demonstrating early onset hyperphagia and hyperleptinemia, https://doi.org/10.1152/ajpendo.00540.2012
  3. Pupek-Musialik D., Otyłość jako problem medyczny i społeczny. Nowe trendy terapii. „Terapia” 2002, nr 10 (1), z. 1, s. 14.
  4. Romańska R., E. Franek, Współczesne leczenie otyłości u pacjentów z cukrzycą, Post N Med 2017; XXX(02): 89.
  5. Schutz, H. Toplak, Zahorska-Markiewicz B., Postępowanie w otyłości dorosłych: europejskiej wytyczne dla praktyki klinicznej, Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2009, tom 5, nr 3, s. 88.
  6. Schwartz M.W., Seeley R.J., Zeltser L.M., Drewnowski A., Ravussin E., Redman L.M., Leibel R.L., Obesity Pathogenesis: An Endocrine Society Scientific Statement, Endocrine Reviews, tom 38, wydanie 4, 1 sierpnia 2017, s. https://doi.org/10.1210/er.2017-00111,  dostęp: 5.05.2021.
  7. Stachowicz M., Janas-Kozik M., Olszanecka-Glinianowicz M., Chudek J., Rola leptyny w zaburzeniach odżywiania się – współczesne poglądy, Psychiatr. Pol. 2013; 47(5): 897–907.
  8. Świerczyński J., Kochan Z., Karbowska J., Geny otyłości. „Postępy Biochemii” 1997, nr 43 (3), s. 174-181.
  9. Tsigos C., Hainer V., A. Basdevant, N. Finer, M. Fried, E. Mathus-Vliegen, D. Micic, M. Maislos, G. Roman, Y. WHO 2010, „Health Impact of Psychosocial Hazards at Work: An Overview” World Health Statistics, Monitoring health for the SDGs, WHO, Raport 2020.
  10. Wąsowski M., Walicka M., Marcinkowska-Suchowierska E., Otyłość – definicja, epidemiologia, patogeneza, Postępy Nauk Medycznych 4/2013, s. 301-306.
  11. Zagrożenia psychospołeczne w środowisku pracy i ich wpływ na zdrowie, przekład K. Orlak, Stowarzyszenie Zdrowa Praca, Warszawa 2013, s. 95.
  12. https://www.nn.pl/dam/zasoby/raporty/Narodowy-Test-Zdrowia-Polakow-2020-raport.pdf, dostęp: 5.05.2021.
  13. http://www.pnmedycznych.pl/wp-content/uploads/2017/02/pnm_2017_089-094.pdf, dostęp: 5.05.2021

Powiązane artykuły

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Back to top button